با پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه موقت ایران و آمریکا بدون دستیابی به توافق نهایی، یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است تهران در صورت شکست کامل مسیر دیپلماسی، آماده تغییر رویکرد خود به یک وضعیت «کاملاً تهاجمی» در تنگه هرمز و منطقه خواهد بود. همزمان دونالد ترامپ تمدید توافق موقت را رد کرده و تنش بر سر نحوه مدیریت این آبراه راهبردی بالا گرفته است.
بنبست در مذاکرات تهران و واشینگتن بار دیگر خطر گسترش درگیریهای نظامی در خلیج فارس را افزایش داده است. یک مقام ارشد ایرانی روز دوشنبه به رویترز گفت در صورت ادامه خودداری آمریکا از اجرای تعهدات مورد نظر تهران و شکست تلاشهای دیپلماتیک، ایران آماده است رویکرد نظامی خود را در تنگه هرمز و مناطق اطراف آن تشدید کند.
این مقام که نامش منتشر نشده، گفته است نهادهای ایرانی باید برای افزایش تنش آماده باشند و تهران در صورت لزوم میتواند برای شکستن محاصره دریایی آمریکا دست به یک عملیات نظامی «دقیق و بهموقع» بزند. این اظهارات موضع اعلامشده یک مقام ایرانی به رویترز است و جزئیات برنامه عملیاتی احتمالی یا زمان اجرای آن بهطور مستقل تأیید نشده است.
تهدید تازه همزمان با پایان مهلتی مطرح شد که در تفاهمنامه ۱۷ ژوئن برای دستیابی به توافق گستردهتر تعیین شده بود. آن چارچوب ۶۰ روز فرصت در اختیار دو طرف قرار میداد تا درباره موضوعاتی از جمله برنامه هستهای ایران، تحریمهای آمریکا و ترتیبات مربوط به کشتیرانی در تنگه هرمز به توافق برسند؛ اما این روند خیلی زود بر سر تفسیر دو طرف از نحوه مدیریت هرمز دچار اختلاف شد.
تهران معتقد است یکی از بندهای تفاهمنامه به ایران امکان مدیریت بخشی از تردد در تنگه هرمز را میدهد، در حالی که واشینگتن چنین برداشتی را قبول ندارد. ایران و عمان نیز جداگانه درباره سازوکاری برای مدیریت رفتوآمد کشتیها در این آبراه مذاکره کردهاند، اما هنوز توافق نهایی اعلام نشده است.
دونالد ترامپ روز دوشنبه در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تمدید تفاهمنامه موقت، این گزینه را رد کرد. او بار دیگر گفت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای اولویت اصلی واشینگتن است و همزمان موضع بسیار تندی علیه عمان گرفت و تهدید کرد در صورتی که مسقط مانع سیاست آمریکا در تنگه هرمز شود، ممکن است هدف حمله قرار گیرد.
تنشهای سیاسی بهشدت بر کشتیرانی منطقه تأثیر گذاشته است. دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد تنها پنج کشتی حامل کالا روز شنبه از تنگه هرمز عبور کردند و روز یکشنبه هیچ موردی ثبت نشد؛ در حالی که پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه، روزانه بیش از ۱۳۰ شناور از این مسیر عبور میکردند. پیش از جنگ نیز حدود یکپنجم جریان جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از این آبراه میگذشت.
کاهش تردد و افزایش احتمال درگیری تازه، بازار انرژی را نیز تحت فشار قرار داده است. نفت برنت روز دوشنبه با بیش از دو دلار افزایش در ۹۰ دلار و ۸۷ سنت برای هر بشکه بسته شد. قیمت برنت از آغاز جنگ در مقاطعی تا حدود ۱۲۶ دلار نیز بالا رفته بود.
بحران در هرمز همزمان با افزایش تنشها در دریای سرخ ادامه دارد. حوثیهای یمن روز دوشنبه اعلام کردند یک کشتی نظامی عربستان و چهار شناور همراه آن را در نزدیکی بابالمندب با موشک هدف قرار دادهاند. مقامهای سعودی تا زمان انتشار گزارش رویترز این ادعا را تأیید نکرده بودند.
مجموع این تحولات خطر گسترش جنگ به دو گلوگاه اصلی تجارت دریایی جهان، تنگه هرمز و بابالمندب، را افزایش داده است. در شرایطی که مهلت تفاهمنامه ایران و آمریکا بدون توافق جامع سپری شده، ادامه تهدیدهای متقابل میتواند هم چشمانداز دیپلماسی را دشوارتر کند و هم فشار بیشتری بر کشتیرانی و بازار جهانی انرژی وارد سازد.