با پایان دور سوم مذاکرات جمهوری اسلامی و ایالات متحده در ژنو، چشمانداز گفتوگوها همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد؛ از یک سو ارزیابیهایی در اسرائیل از «غیرقابل رفع بودن اختلافات» میان تهران و واشینگتن خبر میدهد و از سوی دیگر عمان، بهعنوان میانجی، از ادامه مذاکرات در هفته آینده سخن گفته است. مجموعه این مواضع متناقض، تصویری پیچیده از روندی ارائه میدهد که همزمان نشانههایی از پیشرفت و خطر تشدید تنش را در خود دارد.
ارزیابیهای متضاد از نتیجه مذاکرات
رسانههای اسرائیلی از جمله کانال ۱۳ گزارش دادهاند بر اساس ارزیابیهای داخلی، شکافهای موجود میان ایران و آمریکا عمیقتر از آن است که در چارچوب فعلی قابل حل باشد. همزمان وبسایت واینت از افزایش احتمال اقدام نظامی آمریکا در «آینده نزدیک» خبر داده است.
در مقابل، بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، مذاکرات ژنو را دارای «پیشرفت قابل توجه» توصیف کرد و اعلام کرد گفتوگوها پس از مشورت با پایتختها، هفته آینده در وین و در سطح فنی ادامه خواهد یافت. این اظهارات نشان میدهد کانال دیپلماتیک هنوز باز است و طرفین دستکم به ادامه روند گفتوگو متعهد ماندهاند.
در ایالات متحده نیز روایت واحدی از نتیجه مذاکرات وجود ندارد. پایگاه خبری اکسیوس پیشتر گزارش داده بود مذاکرهکنندگان آمریکایی از پیشنهادهای ارائهشده از سوی هیات ایرانی «ناامید» شدهاند. با این حال، یک مقام ارشد آمریکایی پس از پایان مذاکرات، ارزیابی مثبتی از این دور ارائه کرد؛ دوگانهای که میتواند بازتابی از اختلافنظر در داخل دولت آمریکا یا تاکتیکهای فشار رسانهای باشد.
شروط سختگیرانه و گره تحریمها
بر اساس گزارشی از والاستریت ژورنال، واشینگتن در ژنو شروطی «سختگیرانه» مطرح کرده است؛ از جمله برچیدن سه سایت هستهای نطنز، فردو و اصفهان و تحویل کامل ذخایر اورانیوم غنیشده. همچنین گفته شده آمریکا تنها آماده لغو تعداد محدودی از تحریمهاست؛ موضوعی که به یکی از اصلیترین نقاط اختلاف میان دو طرف تبدیل شده است.
در صورت صحت این گزارش، شکاف اصلی مذاکرات را میتوان در دو محور خلاصه کرد: دامنه محدودیتهای هستهای و میزان و سرعت رفع تحریمها. تهران همواره بر لغو مؤثر و قابل راستیآزمایی تحریمها تاکید داشته و در مقابل، آمریکا خواهان تضمینهای گسترده و برگشتناپذیر در حوزه فعالیتهای هستهای است.
موضع تهران: پیشرفت همراه با اختلاف
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، مذاکرات ژنو را «جدی و طولانی» توصیف کرد و از «پیشرفت خوب» در حوزه هستهای و رفع تحریمها سخن گفت. با این حال، او اذعان کرد در برخی موضوعات همچنان اختلافنظر وجود دارد.
به گفته عراقچی، مذاکرات در سطح کارشناسان فنی در آژانس بینالمللی انرژی اتمی ادامه مییابد و نشست بعدی در سطح روسای هیاتها پس از مشورت با پایتختها برگزار خواهد شد. طرح موضوع شورای امنیت و تحریمهای یکجانبه در دستور کار دور بعدی نیز نشان میدهد تهران تلاش دارد دامنه گفتوگو را به حوزههای فراتر از چارچوب صرفاً فنی گسترش دهد.
سایه تهدید نظامی و فشار منطقهای
همزمان با مذاکرات، آرایش نظامی آمریکا در منطقه و مواضع تند برخی سیاستمداران آمریکایی و اسرائیلی، فضای گفتوگوها را تحت تاثیر قرار داده است. نفتالی بنت، نخستوزیر پیشین اسرائیل، هشدار داده جمهوری اسلامی در حال بازسازی زیرساختهای هستهای خود است و نباید فشارها بر تهران کاهش یابد.
در واشینگتن نیز شماری از سناتورهای جمهوریخواه تاکید کردهاند هرگونه اقدام نظامی احتمالی باید به «تغییر رژیم» منجر شود؛ مواضعی که نشان میدهد بخشی از فضای سیاسی آمریکا، فراتر از یک توافق هستهای محدود میاندیشد.
این همزمانی دیپلماسی و تهدید نظامی، بخشی از راهبردی موسوم به «لبه پرتگاه» را تداعی میکند؛ راهبردی که در آن فشار حداکثری و باز نگه داشتن کانال مذاکره بهطور موازی دنبال میشود تا طرف مقابل به امتیازدهی وادار شود.
چشمانداز پیشرو
مذاکرات ژنو در شرایطی ادامه مییابد که بیاعتمادی عمیق میان دو طرف همچنان پابرجاست. اختلاف بر سر دامنه تعهدات هستهای، نحوه و میزان رفع تحریمها و تضمینهای اجرایی، چالشهای اصلی مسیر پیشرو هستند. در عین حال، نقش عمان بهعنوان میانجی و انتقال گفتوگوها به وین در سطح فنی نشان میدهد هنوز امکان حرکت تدریجی بهسوی یک چارچوب توافقی از میان نرفته است.
با این حال، هرچه فضای منطقهای و داخلی طرفین ملتهبتر شود، هزینه سیاسی هرگونه عقبنشینی افزایش مییابد. به همین دلیل، هفتههای پیشرو میتواند تعیینکننده باشد: یا مذاکرات به توافقی حداقلی اما عملی منتهی میشود، یا شکافهای موجود تشدید شده و سناریوی تقابل، بیش از گذشته به واقعیت نزدیک خواهد شد.